Toen de band pijn deed

Een relatie met misbruik begint bijna nooit met een klap. Ze begint met charme, intensiteit en beloftes. Die eerste fase van idealisering heeft zelfs een naam, love bombing: overweldigende aandacht, «jij bent wat ik altijd zocht», overhaaste toekomstplannen. Het pakt je juist omdat het geweldig is. En daarom, wanneer de controle komt —jaloezie vermomd als liefde, de kritiek die je stukje bij beetje dooft, isolatie van je naasten, op eierschalen lopen—, zit je er al in en is het moeilijk te zien.

Het is geen «moeilijke liefde» of «pech met het karakter van de ander». Het heeft een technische naam.

Tijdens de relatie

Een achtbaan: geweldige momenten gevolgd door kilte, minachting of angst. Je leeft afhankelijk van de stemming van de ander, weegt elk woord om niet te «provoceren». Je twijfelt aan je geheugen en je waarneming («heb ik het verkeerd begrepen?, ben ik het probleem?»). Je voelt je schuldig over bijna alles. En tegelijk klamp je je vast aan de goede versie van die persoon, aan de hoop dat wie hij in het begin was terugkomt. Die hoop is geen naïviteit: het is wat het systeem gebruikt om je vast te houden.

Wanneer het eindigt

Een verwarrende en uitputtende mix: opluchting en tegelijk een enorme pijn, leegte en een «hunkering» naar die persoon. Twijfels overvallen je («en als ik me vergiste?, en als ík de schuldige was?»). Het is gebruikelijk dat de ander weer opduikt met beloftes, cadeaus of medelijden —wat hoovering heet, je «terugzuigen»— net als je begon te ademen. Iemand missen die je pijn deed maakt je niet zwak of inconsequent: het heeft een chemische en psychologische verklaring die je in de volgende hoofdstukken zult zien.

Na verloop van tijd

De pijn houdt op constant te zijn en komt in golven, die steeds verder uit elkaar liggen. De hypervigilantie neemt beetje bij beetje af. Dingen van jezelf die je kwijt was komen terug: je humor, je hobby's, mensen die je had laten verwateren. Je begint je oordeel weer te vertrouwen. Helen is niet vergeten of «vergeven en klaar»: het is dat de herinnering ophoudt over je heden te heersen.

De geïnternaliseerde stem. Na maanden of jaren van kritiek blijft die stem vanbinnen: je blijft «je bent niks waard», «niemand houdt het met je uit», «het is jouw schuld» horen, ook al is de persoon er niet meer. Haar herkennen als een aangeleerde stem (niet als de waarheid) is de eerste stap om het volume te verlagen.

Misschien wel het wreedste van misbruik is dat het een intense band schept met wie je pijn doet. Het heeft een naam: traumatische band (Patrick Carnes, The Betrayal Bond). Hij ontstaat juist door de mix van schade en opluchting, herhaald in de tijd: hoe sterker het contrast tussen de angst en de «vergeving», hoe sterker de band.

Deze gedachten komen vaak voor, tijdens en erna. Links, wat de geest herhaalt; rechts, een waarheid om je overeind te houden. Kom naar deze pagina terug wanneer je die nodig hebt.

Na langdurig misbruik kunnen littekens achterblijven. Ze herkennen is jezelf niet etiketteren of je erbij neerleggen: het is begrijpen waarom je overkomt wat je overkomt, om het met warmte en met hulp te behandelen.

In de praktijk kan het verschijnen als: hypervigilantie, angst, slapeloosheid of nachtmerries, opdringende herinneringen of flashbacks, plekken of mensen vermijden die aan het meegemaakte doen denken, schuld en schaamte, het gevoel niet te weten wie je bent, moeite om te vertrouwen of grenzen te stellen, en golven van verdriet of woede die uit het niets lijken te komen. Aan dit alles kun je werken en het wordt beter, vooral met gespecialiseerde steun. Het zijn wonden die aan het sluiten zijn, niet je nieuwe identiteit.

Misbruik gedijt in stilte en schaamte. Weten dat het ook mensen overkomt die we bewonderen doorbreekt het «alleen mij overkomt het». Verschillende publieke figuren hebben, in hun eigen woorden, verteld dat ze relaties met mishandeling hebben overleefd:

• Tina Turner beschreef in haar memoires jaren van mishandeling door Ike Turner voordat ze haar leven en carrière weer opbouwde.
• Rihanna sprak publiekelijk over de mishandeling die ze in 2009 onderging en hoe moeilijk het proces daarna was.
• Evan Rachel Wood klaagde publiekelijk jarenlang misbruik en manipulatie in een relatie aan, en zette zich in voor wetten om andere slachtoffers te beschermen.
• FKA twigs beschreef de controle en de angst die ze in een relatie beleefde, en herinnerde eraan dat «het iedereen kan overkomen».
• Pamela Anderson heeft ervaringen met geweld in relaties gedurende haar leven verteld.

Weggaan is een proces, en het moment van vertrek kan het meest riskant zijn, vooral als er geweld is: daarom komt veiligheid eerst. Als dat jouw situatie is, bel dan Veilig Thuis (0800-2000) voordat je iets doet — ze helpen je het met een helder hoofd te plannen.

Stappen die meestal helpen (in je eigen tempo, niet allemaal tegelijk):

• Benoem het. De dingen bij hun naam noemen («dit is misbruik») doorbreekt de mist van gaslighting.
• Doorbreek het isolement. Misbruik scheidt je van je naasten. Herstel het contact met een vertrouwd persoon, al is het alleen om het te vertellen.
• Wacht niet op zijn «afsluiting». Wie je pijn deed zal je zelden de uitleg of vergeving geven die je zoekt. De afsluiting geef je jezelf.
• Nul contact (of het strikt noodzakelijke minimum als er kinderen zijn). Elk contact heractiveert de traumatische band.
• Steun op hulpbronnen. Veilig Thuis (0800-2000), maatschappelijk werk, een advocaat, een in trauma gespecialiseerde psycholoog. Je hoeft het niet alleen te doen.

De psychiater Judith Herman beschreef het herstel van trauma in drie fasen. Het zijn geen rigide treden —ze overlappen— maar ze dienen je als kaart:

1. Veiligheid. Eerst je veilig voelen: lichaam, huis, routines, het alarmsysteem kalmeren. Zonder dit houdt de rest geen stand.
2. Rouw en herinnering. Ordenen wat er gebeurd is en rouwen om wat verloren is — inclusief de relatie die je dacht te hebben.
3. Herverbinding. Terugkeren naar het leven, naar gezonde banden en, vooral, naar jou.

Zoek gespecialiseerde traumahulp. Benaderingen als EMDR of traumagerichte therapieën hebben goede resultaten laten zien bij het verwerken van dit soort wonden. Om hulp vragen is geen falen of luxe: het is de snelste en veiligste weg om te helen, en het bespaart je jaren van het blindelings doen.

Valideren is niet zeggen «je hebt alles goed gedaan». Het is erkennen dat wat je voelt logisch is gezien wat je meemaakte. Lees dit langzaam voor jezelf, hardop als je kunt:

Je bent eruit gekomen, of je probeert het, uit iets wat ontworpen was zodat je er niet uit zou komen. Dat is geen zwakte: het is een van de moedigste dingen die een mens zal doen. De weg heeft golven, terugvallen en grijze dagen, en toch gaat hij vooruit. Je hoeft niemand te vergeven om te helen. Je hoeft niet alles te begrijpen. Je hoeft alleen te beginnen jezelf te behandelen als iemand die ertoe doet — want je doet ertoe.

© EmotionsDev · Jordi Podeschva — Outreach and support, not therapy or diagnosis.